Urządzenia Ex a urządzenia ATEX 

Urządzenia Ex to ogólne określenie sprzętu przeznaczonego do pracy w strefach potencjalnie wybuchowych. Urządzenia ATEX oznaczają urządzenia z certyfikatem ATEX  - dokumentem potwierdzającym zgodność danego urządzenia z wymaganiami europejskiej dyrektywy ATEX. W praktyce, urządzenia Ex, które wymagają oceny zgodności przez jednostkę notyfikowaną, otrzymują certyfikat ATEX, dlatego oba terminy są często używane zamiennie. 

Czym jest dyrektywa ATEX? 

ATEX to skrót od francuskiego wyrażenia "ATmosphères EXplosibles", które odnosi się do unijnej dyrektywy 2014/34/UE regulującej zasady wprowadzania do obrotu urządzeń Ex, czyli przeznaczonych do pracy w strefach zagrożonych wybuchem. Dyrektywa ta jasno określa zasadnicze wymagania bezpieczeństwa, jakie musi spełniać każdy produkt stosowany w środowiskach, gdzie występuje ryzyko powstania atmosfery wybuchowej – niezależnie od tego, czy jest to gaz, para, pył czy ciecz łatwopalna. Szczegółowe wymagania techniczne zawarte są w powiązanych z ATEX normach zharmonizowanych. 

Kwestie, które nie zostały bezpośrednio ujęte w dyrektywie lub w normach, mogą być przedmiotem krajowych regulacji wewnętrznych, pod warunkiem, że nie są one sprzeczne z zapisami ATEX ani nie zaostrzają jej wymagań. 

Zgodnie z przepisami, każdy produkt zgodny z dyrektywą ATEX musi być oznaczony znakiem CE oraz symbolem Ex, co potwierdza, że urządzenie przeszło formalną procedurę oceny zgodności, w tym kontrolę przeprowadzoną przez niezależną jednostkę notyfikowaną. 

W wielu branżach przemysłowych – takich jak przemysł chemiczny, petrochemiczny, spożywczy, farmaceutyczny czy energetyczny – zachodzą procesy technologiczne z udziałem substancji palnych. Mogą to być gazy, pary, pyły lub ciecze, które w określonych warunkach mogą generować wybuchy. Do powstania zagrożenia nie zawsze potrzebny jest proces technologiczny – transport i magazynowanie paliw, olejów czy gazów również mogą prowadzić do pojawienia się stref niebezpiecznych. W takich miejscach wystarczy niewielka iskra, aby doszło do zapłonu. 

Aby skutecznie ograniczyć ryzyko zapłonu, stosuje się specjalistyczne urządzenia kontrolno-pomiarowe spełniające wymagania dyrektywy ATEX. Oferowane urządzenia Ex – od czujników, przez przetworniki i termostaty, po aparaturę sterującą – zostały zaprojektowane i certyfikowane do pracy w atmosferach potencjalnie wybuchowych. 

Dzięki temu możliwe jest bezpieczne prowadzenie procesów technologicznych oraz zapewnienie ciągłości działania instalacji – nawet w najtrudniejszych warunkach. 

Oznaczenie urządzenia w wykonaniu Ex - tabliczka znamionowa

Oznaczenie urządzenia w wykonaniu Ex na przykładzie presostatu EXP16 firmy Trafag.

1 - Symbol informujący, że urządzenie przeznaczone jest do pracy w strefie zagrożonej wybuchem 

2 - Grupa urządzenia - tu: urządzenie do użytku poza górnictwem  

• I – urządzenie do użytku w górnictwie 
• II – urządzenie do użytku poza górnictwem 

3 - Kategoria urządzenia i obszar zastosowania urządzenia, tu: urządzenie do pracy w strefie 21 i 22, urządzenie do zastosowania w atmosferze wybuchowej generowanej przez pyły 

Kategoria urządzenia: 

1 – urządzenie charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem zabezpieczeń. Urządzenie do użytku w strefach 0, 1, 2 lub 20, 21, 22 

2 – urządzenie charakteryzuje się wysokim poziomem zabezpieczeń. Urządzenie do użytku w strefach 1, 2 lub 21, 22 

3 – urządzenie charakteryzuje się normalnym poziomem zabezpieczeń, do użytku w strefach 2 lub 22  

M1  – dla górnictwa, bardzo wysoki poziom zabezpieczenia urządzenia 

M2 – dla górnictwa, wysoki poziom zabezpieczenia urządzenia 

Obszar zastosowania urządzenia: G lub D – substancja niebezpieczna w postaci gazu, pary (G od ang. gas) lub w postaci pyłu (D – od ang. dust)  

UWAGA: Strefa 0 -  obszar, w którym atmosfera wybuchowa stanowiąca mieszaninę powietrza z substancjami palnymi w formie gazu lub pary utrzymuje się przez długi okres czasu. Dla pyłu strefa ta oznaczona jest jako 20. 

Strefa 1 - obszar, w którym atmosfera wybuchowa stanowiąca mieszaninę powietrza z substancjami palnymi w formie gazu lub pary występuje czasowo. Dla pyłu strefa ta oznaczona jest jako 21. 

Strefa 2 - obszar, w którym atmosfera wybuchowa stanowiąca mieszaninę powietrza z substancjami palnymi w formie gazu lub pary występuje rzadko. Dla pyłu strefa ta oznaczona jest jako 22.  

4 - Symbol Ex 

5 - Rodzaje ochrony przeciwwybuchowej urządzenia, tu: tb ochrona przed wystąpieniem nadmiernej temperatury i wnikaniem pyłu – zabezpieczenie za pomocą obudowy „t” PN-EN 60079-31 

Wybrane rodzaje ochrony przeciwwybuchowej urządzeń: 

Ochrona typu d – osłona ognioszczelna  

Ochrona typu e – budowa wzmocniona  

Ochrona typu i – wykonanie iskrobezpieczne  

Ochrona typu m – hermetyzowanie masą izolacyjną  

Ochrona typu o – osłona olejowa  

Ochrona typu p – osłona gazowa z nadciśnieniem 

Ochrona typu q – osłona piaskowa 

Ochrona typu t - ochrona przed wystąpieniem nadmiernej temperatury i wnikaniem pyłu 

6 - Podgrupa wybuchowości, tu: IIIC – urządzenie przeznaczone do pracy na obszarach zagrożonych pyłem palnym przewodzącym 

I - Urządzenia przeznaczone do pracy w podziemiach kopalnianych, oraz naziemnych częściach kopalń zagrożonych wybuchem 
II – Urządzenia przeznaczone do pracy w obszarach zagrożonych wybuchem gazów, pary 

• podgrupa A – podgrupa propanowa (np. aceton, alkohol metylowy, alkohol etylowy) 
• podgrupa B – podgrupa etylenowa (np. etylen, siarkowodór) 
• podgrupa C - wodorowa (np. acetylen, wodór) 

III - Urządzenia przeznaczone do pracy obszarach zagrożonych pyłem palnym 

• podgrupa A – lotne pyły palne (np. włókna) 
• podgrupa B – pył nieprzewodzący (np. węglowe) 
• podgrupa C – pył przewodzący (np. metalowe) 

7 - Klasa temperaturowa, tu: T80°C – maksymalna temperatura dla powierzchni urządzenia to 80°C 

Dla atmosfer gazowych – temperatura maksymalna powierzchni, której nie może przekroczyć urządzenie w warunkach normalnej eksploatacji:

T1 – temperatura maksymalna do 450°C 

T2 – temperatura maksymalna do 300°C 

T3 – temperatura maksymalna do 200°C 

T4 – temperatura maksymalna do 135°C 

T5 – temperatura maksymalna do 100°C 

T6 – temperatura maksymalna do 85°C 

Dla atmosfer pyłowych stosuje się inne oznaczenie: litera T wraz z temperaturą, np. T150°C. W ten sposób określa maksymalną temperaturę powierzchni urządzenia, której nie może ono przekroczyć podczas pracy. 

8 - Poziom ochrony urządzenia EPL -  integruje klasyfikację ATEX oraz IECEx , tu: Db (EPL), czyli ATEX 2G/2D i strefa 1/21 

Kategoria urządzenia ATEX 1G/1D to EPL Ga/Da, strefa 0/20 

Kategoria urządzenia ATEX 2G/2D to EPL Gb/Db, strefa 1/21 

Kategoria urządzenia ATEX 3G/3D to EPL Gc/Dc, strefa 2/22 

Kategoria urządzenia ATEX M1 to EPL Ma, urządzenie może pracować w obecności atmosfery wybuchowej 

Kategoria urządzenia ATEX M2 to EPL Mb, urządzenie musi być wyłączone w obecności atmosfery wybuchowej